Ebül'ulâ Mardin

Ebül’ulâ Mardin (tam adı: Ali Zeynelâbidîn / Ebül‘ulâ Ali Zeynelâbidîn Mardin; 8/9 Ağustos 1881, İşkodra – 13 Ocak 1957, İstanbul), Osmanlı’nın son dönemi ile Cumhuriyet’in ilk yıllarının önde gelen hukukçularından, medeni hukuk ordinaryüs profesörü, akademisyen, siyasetçi ve âlimdir. Osmanlı hukuk geleneği ile modern Türk medeni hukuku arasındaki geçişte önemli bir köprü rolü oynamıştır.

Ailesi ve Kökeni

Mardin’in ilim ve devlet hizmetiyle tanınan köklü bir ailesine mensuptur. Babası, kazaskerliğe kadar yükselen, dinî ilimler üzerine (özellikle Gazzâlî’nin İhyâü ulûmi’d-dîn şerhi dahil) eserler vermiş Yusuf Sıdkı Efendi’dir (ö. 1903). Dedesi, fıkıh alanında eserleri bulunan Mardin müftüsü Ömer Şevki Efendi’dir. Aile şeceresine göre soyu Hz. Hüseyin’e dayanır. Annesi, Konya Hâdim kazasından tanınmış fıkıh âlimi Ebû Saîd el-Hâdimî’nin torunlarından Behice Hanım’dır. Büyük kardeşi Ârif Bey (ö. 1920), Basra ve Suriye valiliği yapmış bir devlet adamı ve âlimdi.

Eğitim Hayatı

Gençliğinde özel öğrenim gördü. Çarşambalı Ahmed Hamdi Efendi, Kastamonulu Ebûbekir Sıdkı Efendi gibi dönemin tanınmış âlimlerinden ders alarak icazet aldı. Temel dinî ilimleri, Arapça ve Farsçayı öğrendi. 1903’te Dârülfünun Mekteb-i Hukuk’tan (İstanbul Hukuk Mektebi) birincilikle mezun oldu. Henüz öğrenci iken 24 Haziran 1900’de Temyiz Mahkemesi’nde kâtip olarak adliye mesleğine başladı.

Meslekî ve Akademik Kariyeri

Mezuniyet sonrası İstanbul Ticaret ve İstinaf mahkemelerinde, Şûrâ-yı Evkaf’ta üyeliklerde bulundu. 1909’da Mekteb-i Hukuk’ta tatbikat-ı hukukiye dersi vermeye başladı; başarısı üzerine 1910’dan itibaren arazi hukuku, evkaf ve medeni hukuk derslerini okuttu. Mekteb-i Hukuk ve Mülkiye’de (Siyasal Bilgiler) uzun yıllar öğretim üyeliği yaptı. 1926’da profesör, 1933 Üniversite Reformu sonrası ordinaryüs profesör oldu. Medeni hukuk alanında uzmanlaştı. 1 Eylül 1951’de yaş haddinden emekli olana kadar İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde görev yaptı

Osmanlı döneminde meşihat-ı İslâmiyye’de mektupçuluk ve müsteşarlık yaptı (1912’den itibaren); bu sırada İlmiyye Salnâmesi’ni hazırladı. Medresetü’l-kudât’ta müderrislik yaptı. Mecelle’nin ıslahı komisyonunda ve Cumhuriyet döneminde İsviçre Medeni Kanunu’nun iktibas ve uyumlaştırma komisyonlarında çalıştı. 1922’de İstanbul’un idaresi için kurulan Hey’et-i Müşâvere-i İdâriyye’de yer aldı. 1925’te İstanbul Barosu’na kaydoldu. Tapu ve Kadastro Umum Müdürlüğü’nde uzman müşavirlik gibi çeşitli kamu görevlerinde bulundu. Sosyal derneklerde (özellikle Darüşşafaka Cemiyeti’nde 1913-1953 arası uzun yıllar yönetim ve eğitim kurullarında) ve şirket yönetimlerinde de yer aldı.

Siyasî Faaliyetleri

Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda 1914-1919 arasında Niğde, 1920’de Mardin mebusu olarak bulundu

Yayıncılık ve Fikir Hayatı

1908’de Eşref Edip ile birlikte Sırât-ı Müstakîm dergisini (daha sonra Sebîlürreşâd) çıkarmaya başladı; dergide hukuk yazıları yazdı ve kütüphanesini kurdu. 1912’de Kelime-i Tayyibe adlı dinî-ilmî dergiyi yayımladı. İslam birliği düşüncesine yakın yazıları oldu.

Özel Hayatı

4 Haziran 1915’te Şeyhülislâm Turşucuzâde Ahmed Muhtar Efendi’nin torunu, Necmeddin Molla (Kocataş) kızı Bedriye (Fatma Bedrünisa) Hanım ile evlendi. Bu evlilikten üç çocuğu oldu: Yusuf Sıtkı Mardin (şair, milletvekili), Hatice Mâsume Utku ve Sâliha Türkân Ulutin.

Eserleri

Hukuk alanında yaklaşık 20-25 eser (kitap, ders notu, makale) kaleme almıştır. Başlıcaları:

• İlmiyye Salnâmesi (1334/1916 civarı) — Meşihat teşkilatı üzerine ilk ve tek salnâme.
• Medenî Hukuk Cephesinden Ahmet Cevdet Paşa (1946) — Cevdet Paşa’nın ölümünün 50. yılı dolayısıyla.
• Huzur Dersleri (3 cilt; I. cilt 1951’de kendisi tarafından, II-III. ciltler ölümünden sonra talebesi İsmet Sungurbey tarafından 1966’da yayımlanmıştır) — III. Mustafa döneminden 1923/24’e kadar padişah huzurunda yapılan tefsir derslerinin tarihi, katılımcıların biyografileri ve kurumun işleyişi üzerine kapsamlı çalışma.
• Arazi, evkaf, Mecelle ve modern medeni hukuka dair ders kitapları ve şerhler: Arazi Kanunnâmesi Şerhi, Ahkâm-ı Arâzî, Ahkâm-ı Evkaf, Hukūk-ı Tasarrufiyye-i Arâzî, Şahsın Hukuku, Miras Hukuku, Asli Ayni Haklar, Fer’i Ayni Haklar, Aile Hukuku, Borçlar Hukuku, Toprak Hukuku Dersleri, Kat Mülkiyeti vb.

1944’te öğretim hayatının 30. yılı dolayısıyla İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğretim üyeleri tarafından kendisine bir armağan kitap yayımlanmıştır.

Vefatı ve Mirası

13 Ocak 1957’de İstanbul’da vefat etti. Mezarı Karacaahmet Mezarlığı’nda (Küçük Selimiye Camii karşısı) aile kabristanındadır. Eski Osmanlı/İslam hukuku bilgisi ile modern Batı (özellikle İsviçre) medeni hukukunu birleştirerek Türk hukukunun oluşumunda ve eğitimde sistematik, tarihî-mukayeseli yöntemi yerleştirmeye çalışmıştır. Geleneksel şerhçilik yerine genel kural ve bakış açılarına dayalı bir yaklaşım benimsemiştir. Hem medrese hem mektep geleneğinden gelen, hem uygulama hem teori içinde yer alan nadir isimlerden biridir.

Kaynaklar ağırlıklı olarak TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi (Cevdet Yavuz), Vikipedi ve dönemin biyografi kaynaklarına dayanmaktadır. Daha derin araştırma için Sezer Şimşek’in Ebul’ulâ Mardin: Cumhuriyet Devrinde Bir Osmanlı Âlimi (2015) kitabı ve İsmet Sungurbey’in çalışmaları tavsiye edilir.

Ebül’ulâ Mardin’in Eserleri

Ebül’ulâ Mardin (1881-1957), ağırlıklı olarak hukuk alanında yaklaşık 20-25 kitap, çok sayıda makale, konferans metni, inceleme ve ansiklopedi maddesi kaleme almıştır. Eserleri eski Osmanlı/İslam hukuku (arazi, evkaf, Mecelle) ile modern Türk medeni hukuku arasındaki geçişi yansıtır. TDV İslâm Ansiklopedisi ve diğer kaynaklara göre başlıca eserleri şunlardır:

Önemli Bağımsız / Araştırma Eserleri

• İlmiyye Salnâmesi (İstanbul 1334 / 1916 civarı) Meşihat mektupçusu iken derleyip yayımladığı, meşihat makamının tarihçesi, teşkilatı ve işleyişine dair belgeler içeren, sahasının ilk ve tek örneği olan eserdir.
• Medenî Hukuk Cephesinden Ahmet Cevdet Paşa (İstanbul 1946) Ahmed Cevdet Paşa’nın ölümünün 50. yılı dolayısıyla İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nin talebi üzerine yazılmıştır. Cevdet Paşa’nın hayatı, şahsiyeti, İslâm-Osmanlı hukukuna katkıları ve dönemin tartışmalarını içerir.
• Huzur Dersleri (3 cilt)
  • I. cilt: Kendisi tarafından 1951’de yayımlanmıştır.
  • II. ve III. ciltler: Ölümünden sonra talebesi İsmet Sungurbey tarafından 1966’da yayımlanmıştır. III. Mustafa döneminden (1759) 1923/24’e kadar padişah huzurunda yapılan tefsir derslerinin (Huzur Dersleri) tarihçesi, katılımcıların (mukarrir ve muhataplar) biyografileri, kuralları, maaş/ödül/cezaları ve mekânları hakkında kapsamlı bir çalışmadır. Osmanlı ilmiye sınıfı için önemli bir kaynaktır.

Eski Hukuka Dair Eserler (Osmanlı dönemi)

• Arazi Kanunnâmesi Şerhi (İstanbul 1335)
• Ahkâm-ı Arâzî (İstanbul 1338)
• Ahkâm-ı Evkāf (İstanbul 1340)
• Kitâbü’l-Büyû‘ (İstanbul 1340)
• Kitâbü’r-Rehn (İstanbul 1341)
• Hukūk-ı Tasarrufiyye-i Arâzî (İstanbul 1926)

Yeni (Modern) Hukuka Dair Ders Kitapları ve Eserler

• Umumi Zâbıtalar (İstanbul 1928)
• Nesep (İstanbul 1930)
• Şahsın Hukuku (I. cilt 1932, II. cilt 1941)
• Miras Hukuku (İstanbul 1932, 1939)
• Asli Ayni Haklar (İstanbul 1934)
• Fer’i Ayni Haklar (İstanbul 1935)
• Aile Hukuku (İstanbul 1937)
• Borçlar Hukuku: Umumi Esaslar (İstanbul 1938)
• Aile Hukuku ve Nişanlanma (İstanbul 1944)
• Toprak Hukuku Dersleri (İstanbul 1947)
• Kat Mülkiyeti (İstanbul 1948)

Diğer / Kaynaklarda Geçen Eserler

Vikipedi ve bazı biyografi kaynaklarında ayrıca şu isimler de geçer (bazıları yukarıdakilerin varyantları veya eksik/yanlış yazımlar olabilir):

• Fecr’i Aynı Haklar (Asli Ayni Haklar ile ilgili)
• Ölünceye Kadar Bakma Mukavelesi
• Mezhep
• İslam Ekonomisinin Temel İlkeleri (bazı listelerde yer alır)

Ayrıca Sırât-ı Müstakîm ve Kelime-i Tayyibe dergilerinde birçok yazısı yayımlanmış, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi’nde makale ve konferans notları çıkmış, çeşitli eserlere önsöz yazmıştır. 1944’te öğretim hayatının 30. yılı dolayısıyla kendisine bir Armağan kitabı yayımlanmıştır.

Kaynaklar arasında en güvenilir olanı TDV İslâm Ansiklopedisi maddesidir. Daha ayrıntılı monografi için İsmet Sungurbey’in Ebül‘ulâ Mardin (1988) ve Sezer Şimşek’in Ebul’ulâ Mardin: Cumhuriyet Devrinde Bir Osmanlı Âlimi (2015) kitaplarına bakılabilir.